۸ مارس ۲۰۲۶ | ۱۷ اسفند ۱۴۰۴
در ۳۶ ساعت گذشته، جنگ میان ایران از یک سو و ایالات متحده و اسرائیل از سوی دیگر، وارد مرحلهای تازه از گسترش و بیثباتی شده است؛ مرحلهای که در آن هم دامنه جغرافیایی درگیری وسیعتر شده، هم زیرساختهای غیرنظامی بیشتری در معرض حمله قرار گرفتهاند و هم شکاف میان مواضع سیاسی بازیگران اصلی آشکارتر شده است. بر اساس گزارشهای خبرگزاریهای معتبر، حملات تازه اسرائیل به تهران و مناطق مرکزی ایران، از جمله به مخازن سوخت، ادامه یافته و همزمان ایران نیز حملات خود را به اهدافی در خلیج فارس و اسرائیل تداوم بخشیده است. همزمان بازار نفت، حملونقل دریایی و پروازهای منطقهای نیز همچنان زیر فشار جنگ قرار دارند.
مهمترین تحول سیاسی روز، روشنتر شدن مواضع متناقض دو طرف درباره آینده جنگ بود. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در پیامی تلویزیونی هم از کشورهای همسایه بابت آسیبهای ناشی از حملات ایران عذرخواهی کرد و هم گفت تهران حمله به همسایگان را متوقف خواهد کرد، مگر آنکه از خاک آن کشورها حملهای علیه ایران انجام شود. او همچنین درخواست دونالد ترامپ برای «تسلیم بدون قید و شرط» را «رویایی» خواند که باید «با خود به گور ببرند». این موضع، هم نشانهای از تلاش برای مهار شکاف با کشورهای خلیج فارس است و هم تأکیدی بر ادامه تقابل با واشنگتن و تلآویو. اما پس از این پیام، مخالفتهای جدی با او از سوی مقامهای ارشد نظام از جمله رییس قوه قضاییه و عضو شورای رهبری، رییس مجلس و فرماندهان قرارگاه خاتم سپاه، مطرح شد. پزشکیان امروز در سخنانی اشاره کرد دشمن مفهوم سخنان او را بد متوجه شده است و ایران به حمله به هر پایگاهی که از آنجا مورد حمله قرار بگیرد ادامه خواهد داد.
در سوی مقابل، ترامپ در روزهای اخیر همزمان چند پیام متفاوت فرستاده است. او از یکسو همچنان از «تسلیم بدون قید و شرط» جمهوری اسلامی سخن گفته و در گفتوگوهای رسانهای تصریح کرده که پایان جنگ زمانی است که ایران یا تسلیم شود یا دیگر توان جنگیدن نداشته باشد. از سوی دیگر، او پیشتر به مجله The Atlantic گفته بود که با درخواست گفتوگوی رهبران جدید ایران موافقت کرده است. این دوگانه، یعنی هم فشار حداکثری و هم بازگذاشتن پنجره مذاکره، همچنان یکی از مهمترین ابهامهای راهبردی جنگ است.
در میان رهبران غربی، امانوئل مکرون از معدود مقامهایی بود که مستقیماً با پزشکیان گفتوگو کرد. رئیسجمهور فرانسه از ایران خواست حملات به دیگر کشورهای منطقه را متوقف کند و راه عبور کشتیها از تنگه هرمز باز بماند. این تماس، از آن جهت مهم است که در میانه گسترش جنگ، پاریس همچنان بر راهحل دیپلماتیک تأکید میکند و نگران است بسته ماندن هرمز به بحرانی جهانی در انرژی و حملونقل بینجامد.
در میدان نبرد، حملات اسرائیل به تهران و مناطق مرکزی ایران ادامه یافت. ارتش اسرائیل اعلام کرده بیش از ۸۰ جنگنده در موجی گسترده از حملات شرکت کردهاند و اهدافی چون مراکز نظامی، انبارهای زیرزمینی موشکهای بالستیک و زیرساختهای امنیتی را هدف گرفتهاند. تصاویر رویترز نیز از آتش و دود گسترده در اطراف مخازن سوخت تهران، از جمله در شَهران، خبر میدهد. گزارشهای آسوشیتدپرس نیز تأیید میکند که دامنه اهداف اکنون فراتر از مراکز صرفاً نظامی رفته و زیرساختهای حیاتی غیرنظامی، بهویژه نفت و آب، بیش از پیش در معرض آسیب قرار گرفتهاند.
آلودگی ناشی از حمله به مخازن نفتی تهران باعث بارش باران اسیدی در پایتخت و همین طور اعلام وضعیت هشدار سلامت عمومی شد.
در مقابل، ایران نیز حملات خود را به کشورهای خلیج فارس ادامه داده است. گزارشهای معتبر از حمله به تأسیسات آبشیرینکن در بحرین در پی هدف قرار گرفتن تاسیسات آب شیرین کن جزیره قشم و حملات بیشتر به عربستان سعودی، امارات و دیگر نقاط منطقه خبر میدهند. در عربستان، برای نخستین بار از آغاز این مرحله جنگ، تلفات غیرنظامی گزارش شده است. این تحولات نشان میدهد که جنگ دیگر عملاً محدود به خاک ایران و اسرائیل نیست و با کشیده شدن به زیرساختهای آب و انرژی در کشورهای عربی، تبعات انسانی و زیستمحیطی آن عمیقتر شده است.
در لبنان نیز وضعیت رو به وخامت گذاشته است. آسوشیتدپرس گزارش داده که اسرائیل حملات خود را به بیروت و جنوب لبنان گسترش داده و همزمان رویارویی با حزبالله موجب آوارگی گسترده شده است. شمار آوارگان در لبنان از نیممیلیون نفر گذشته و تلفات نیز به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. این جبهه اکنون دیگر یک صحنه فرعی نیست، بلکه به بخشی از جنگ منطقهای تبدیل شده که میتواند دامنه درگیری را بیش از پیش گسترش دهد.
در دریا نیز جنگ ادامه دارد. رویترز گزارش داده ارتش آمریکا تا ۵ مارس گفته بود بیش از ۳۰ شناور ایرانی را منهدم کرده است و یک ناو ایرانی به نام دِنا نیز در حملهای در آبهای اقیانوس هند غرق شده؛ حملهای که به گفته ارتش ایران بیش از ۱۰۰ کشته بر جا گذاشته است. این سطح از درگیری دریایی، در کنار اختلال گسترده در تردد کشتیها از تنگه هرمز، نشان میدهد که جنگ اکنون همزمان در خشکی، هوا و دریا جریان دارد.
از نظر تلفات، تصویری که تا این لحظه از منابع معتبر بینالمللی به دست میآید، سنگین و رو به وخامت است. آسوشیتدپرس امروز گزارش داد که شمار کشتهها در ایران از ۱,۲۳۰ نفر گذشته، در لبنان به ۳۹۷ نفر رسیده، در اسرائیل ۱۱ کشته ثبت شده و در عربستان نیز ۲ کشته غیرنظامی گزارش شده است. رویترز نیز پیشتر از کشته شدن نیروهای آمریکایی در کویت خبر داده بود؛ رقمی که در گزارشهای مختلف از چهار تا شش نفر ذکر شده و نشان میدهد هنوز در آمار نهایی برخی حملات اختلاف وجود دارد. در نتیجه، درباره برخی اعداد باید همچنان با احتیاط نوشت.
از نظر اقتصادی، فشار جنگ بر بازارهای جهانی بهوضوح قابل مشاهده است. رویترز گزارش داده اختلال در تنگه هرمز تولید و صادرات نفت عراق را بهشدت کاهش داده و تنها این تحول، برای نشان دادننوسان بازار جهانی انرژی کافی است. نفت خام آمریکا از ۹۰ دلار در هر بشکه عبور کرده و افزایش قیمت سوخت در کشورهایی مانند کانادا نیز از همین مسیر توضیح داده میشود. این جنگ، دستکم در کوتاهمدت، فقط یک بحران امنیتی نیست؛ یک شوک انرژی جهانی هم هست.
در تهران در حالی که مقامها از نهایی شدن انتخاب رهبر جدید از سوی خبرگان سخن میگویند اما از وجود موانعی در اعلام رهبر جدید خبر دادهاند. در همین حال دولت اسراییل اعلام کرده که خبرگان رهبری و رهبر جدید را در صورت اعلام ترور خواهد کرد. در مهمترین تحول، برای نخستین بار ترامپ به خبرنگاران گفت ممکن است نقشه ایران پس از این جنگ برای همیشه تغییر کند.